رأس جنبش قرار داشت . « 1 » گذشته از آنكه مرحوم ميرزاى آشتيانى ( م 1319 ق ) محور اصلى مبارزه بود ، اما شيخ فضل اللّه با ارتباط نزديكش با ميرزاى شيرازى توانست حكم تحريم را از سامراء گرفته و به سبب فتوا يكباره قرارداد « رژى » و عواملش را به شكستى ذلت بار كشانيد . « 2 » آرى ، « در آن نهضت بزرگ كه قدرت برتر و تسلط بيگانه علىرغم همهء نفوذ و ريشه‌اى كه در جميع اركان دربار و دولت ايران داشت ، و با رواج رشوه . . . همه را به تباهى كشيده و همگانرا بردهء خويش مىدانست ، نفوذ روحانيت و ريشهء پردوام مذهب در دل و جان ملت طعم تلخ شكست را بديشان چشانيد و نشان داد كه قدرتى ما فوق قدرت روس و انگليس هم وجود دارد . در آن وقايع حاج شيخ در تهران رياست داشت و در صف پيشوايان دينى مشوق و محرك مردم در مخالفت با امتيازنامه رژى بود » . « 3 » نقش شيخ در حركت عدالتخانه مرحوم شيخ در ابتداى جنبش در پديدآوردن فكر - و رهبرى - وجود عدالتخانه و تدوين قانون اساسى نقش آشكارى را برعهده گرفت . « 4 » « وى در ابتدا با دو عالم بزرگ ديگر ( بهبهانى و طباطبايى ) متحد بوده و از مشروطيت پشتيبانى مىنمود و مقامات عالى علمى او نقش او را مؤثر مىكرد » ؛ « 5 »

--> ( 1 ) . اعظام قدسى ، خاطارات من ، ج 1 ، ص 41 . ( 2 ) . تيمورى ، تحريم تنباكو ، ص 41 . ( 3 ) . موسوى ، خاطرات احتشام السلطنه ، صص 572 - 573 ( با اندكى تغيير ) . ( 4 ) . كرمانى ، تاريخ بيدارى ايرانيان ، ج 1 ، ص 560 . ( 5 ) . تقى زاده ، خطابه تقى زاده ، شمارهء 3 ، ص 66 .